Obrazki z życia ptaków w zimie ...krzyżodziób

Ostra, mroźna zima i choć słońce przygrzewa, na zewnątrz zimno w policzki szczypie i łzy wyciska … Dzisiaj już nie chciało mi się wyjść z aparatem fotograficznym „na ptaki”, a obserwacja balkonowych sikor, szpaków, wróbli i mazurków przestała być tak bardzo atrakcyjna, jak na początku karmienia. Mają słonecznik, orzechy włoskie, słoninkę, „pyzy”, wodę – i niech sobie radzą … Wyciągnęłam więc z domowego „archiwum” książeczkę Jana Bogumiła Sokołowskiego pt.: „Obrazki z życia ptaków w zimie” (z cyklu: Przyroda), nr 58, wyd. Bibljoteka Szkoły Powszechnej wydaną nakładem Państwowego Wydawnictwa Książek Szkolnych, Lwów 1933, i zabrałam się za czytanie. Tym razem o krzyżodziobie...

Skan okładki książki Jana Sokołowskiego pt. "Obrazki z życia ptaków w zimie"

Co za język, jakie spostrzeżenia i jakie sytuacje ówcześnie zanotowane!  J. Sokołowski był nie tylko wielkim znawcą przyrody, ale też wspaniałym gawędziarzem.

Pozwolę sobie przytoczyć fragmenty rozdziału dot. krzyżodzioba. Składnia i język – jak w oryginale.

„7. KRZYŻODZIÓB. Wogóle dość często pokazuje nam natura zjawiska, które przeczą jakoby wszelkim regułom i w które wprost trudno uwierzyć. Tak np. wszyscy sądzą, że ptaszki mogą słać gniazdka tylko w ciepłej porze roku, to znaczy w lecie i że niemożliwe byłoby wysiadywanie jajek i wychowywanie drobnych piskląt w zimie. Że to jednak jest możliwe, pokazuje nam krzyżodziób.

Krzyżodziób jest ptaszkiem niewiele większym od wróbla. Samiec posiada często bardzo piękne, krwisto czerwone upierzenie na całem ciele. Niezawsze jest samiec tak ładny, i niekiedy, zwłaszcza w pierwszych latach życia, ma upierzenie takie jak samica, to znaczy zielonawo szare. Krzyżodziób jest ptakiem, żyjącym jedynie w rozległych lasach iglastych. (…) Otóż krzyżodziób stanowi wyjątek z pośród naszych ptaków. Jest on zupełnie niezależny od pory roku i wije gniazdo w każdej chwili, a najchętniej czyni to od grudnia do lutego, a więc zawsze w czasie naszych najzimniejszych miesięcy. Kpi on sobie ze śniegu i zimna i w grudniu śpiewa tak wesoło, jakgdyby to był maj. (…) Oczywiście wszystko w przyrodzie musi mieć jakiś związek i sens, i jeżeli krzyżodziób tak dobrze czuje się w zimie, to musi mieć ku temu przyczynę. W tym przypadku przyczyna przyrodnikom jest znana. Krzyżodziób żywi się przeważnie nasionami drzew iglastych, a nasiona te dojrzewają w zimie i rozsiewają się od grudnia począwszy. Każdy ptak stara się wyprowadzić pisklęta swe w tym czasie, w którym znajdują one najlepsze warunki, to znaczy najwięcej pokarmu. (…) Tymczasem jak widzimy na przykładzie krzyżodzioba, wiosna nie obowiązuje, i jeżeli jakiś gatunek ptaka znajduje lepsze warunki w zimie, to z powodzeniem może się gnieździć również o tej niezwykłej porze roku.

Rzecz zrozumiała, że krzyżodziób będzie wił możliwie grube i ciepłe gniazdo i będzie się starał ukryć je przed wiatrem i śniegiem. Zewnętrzną warstwę gniazda tworzą drobne, suche gałązki, a wewnętrzną delikatne trawki, sierść saren i zajęcy oraz piórka. Gniazdo umieszczone jest na świerku blisko pnia i tak ukryte pod gałązkami, że jeżeli spadnie śnieg, to nie dostanie się on do gniazda, lecz utworzy na gałęziach ponad niem grubą czapkę, która jeszcze lepiej chroni gniazdo przed wiatrem i wzrokiem nieprzyjaciół.

Samiczka siedzi na gniazdku głęboko i bardzo wytrwale, to też mimo mrozów i zadymki śnieżnej w jajkach szybko rozwijają się pisklęta. (…) samiczka schodzi z piskląt często i nie ogrzewa ich przez kilka godzin zrzędu bez żadnej dla nich szkody, mimo mrozu i skąpego puchu na ciele. Widocznie pisklęta są na zimno niezwykle odporne. Wogóle stare ptaki niewiele pokazują się przy gnieździe z pisklętami, a pokarm dają im najwyżej dwa razy dziennie. Jest to dowodem, że nasiona świerku, jakiemi żywią się krzyżodzioby, muszą mieć wielką wartość odżywczą, a pozatem, że przewód pokarmowy krzyżodzioba doskonale wyzyskuje pobrany pokarm. (…) Możemy przypuszczać, iż gnieżdżenie się krzyżodzioba w zimie, kiedy noc trwa 18 godzin, a jasny dzień tylko 6 godzin, możliwe jest jedynie dzięki wielkiej pożywności nasion świerków.

(…) Zjadając nasiona drzew iglastych, pobiera krzyżodziób bardzo dużo żywicy i balsamów, które wkrótce przenikają całe ciało ptaka. Skutek jest taki, że krzyżodziób jest jakoby żywcem zabalsamowany.

(…) Jak sama nazwa wskazuje, dziób jego nie jest normalny jak u innych ptaków, lecz skrzyżowany. To skrzyżowanie polega  na tym, że dolna część dzioba jest zakrzywiona w górę, a górna na dół. (…) Dziób takiego kształtu łatwo daje się wsunąć pod łuskę szyszki. Wsunąwszy dziób, ptak z wielką siłą wykrzywia szczękę dolną w bok i temsamem odgina łuskę. Teraz może się wysunąć język w kształcie łyżeczki i podebrać ziarno.

(…) Widzimy na przykładzie krzyżodzioba, jak dokładnie przystosowany musi być ptak do otoczenia, w którym żyje, i ile szczegółów musi się powiązać w jedną całość, aby wogóle ptak mógł utrzymać się przy życiu. Ludzie rzadko zdają sobie sprawę z tych cudownych urządzeń, jakie prawie na każdym kroku spotykamy w przyrodzie. Patrząc na ptaka, widzą ludzie w nim zazwyczaj tylko jakąś zabawkę lub błahy przedmiot, i nie myślą o tem, że każde stworzenie musi starać się o pokarm i walczyć nawet z daleko większemi przeciwnościami życiowemi niż człowiek. Skutkiem walki o byt złożył się u krzyżodzioba cały szereg niezwykłych szczegółów, jak gnieżdżenie się w zimie, skrzyżowany dziób, jaskrawa barwa samca oraz odporność ciała na rozkład pośmiertny.

Lud obserwował te zjawiska od dawna, a szukając na nie wyjaśnienia, osnuł je piękną legendą. Otóż według podań ludowych zlitował się krzyżodziób nad cierpiącym Chrystusem i, chcąc uwolnić Go od męki na krzyżu, próbował wyjąć gwoździe z Jego rąk. Ptaszek wysilał się, ile mu sił starczyło, ale niestety był za słaby i zamiast wyrwać gwoździe, pokrzywił sobie dziób.  Przy tej pracy krew Chrystusowa obficie spływała na piórka i od tej pory krzyżodziób jest czerwony. W nagrodę za litość i dobre serce pozwolił Pan Bóg gnieździć się krzyżodziobowi nawet w zimie, a pozatem ciało jego chroni od rozkładu tak jak ciało świętego.

(…) krzyżodziób nie jest jedynym ptakiem, który gnieździ się w zimie. Tak np. powszechnie znany kruk składa jajka w połowie lutego, zatem również podczas śniegów i mrozów. W górach naszych żyje ptak podobny do wrony, ubarwiony bronzowo z białemi plamkami, zwany orzechówką. Składa on jajka z początkiem marca, kiedy w górach bardzo często sroży się zima.”.

Piękne historie, z duszą i sercem skłaniające do głębokiej refleksji nad ewolucją ludzkich zachowań i stosunku do przyrody.

Hanna Żelichowska